Dansende Lipizzaner blijkt veelzijdige partner

Deze optredens zijn echter niet spontaan de wereld in gekomen, ze hebben een oorsprong. De oorsprong van hun bewegingen en vermogen tot verzamelen is ook de oorsprong van dit eeuwenoude ras. We hebben het hier over de Lipizzaner.

Oorsprong Lipizzaner

De Lipizzaner is een van de oudste rassen van Europa en heeft zijn wortels in de zestiende eeuw. In 1580 stichtte aartshertog Karel II van Oostenrijk, zoon van keizer Ferdinand I, de stoeterij van Lipica (in het huidige Slovenië). Dit wordt dan ook algemeen beschouwd als de officiële oorsprong van dit sierlijke ras.

Het doel was het fokken van een edel, sterk en wendbaar paard, een paard dat dus niet alleen geschikt was voor het bloedige slagveld van de 16e eeuw, maar ook voor het dressuurrijden op het Habsburgse hof. Daarvoor werden Andalusische hengsten uit Spanje gekruist met geselecteerde merries uit onder andere Napels en de Arabische wereld. Dit kostte natuurlijk een fortuin, maar gelukkig voor zowel moderne als historische aanhangers van dit paardenras waren de Habsburgers indertijd niet alleen de heersende dynastie in Oostenrijk-Hongarije, maar ook in Spanje, Zuid-Italië en bijna de gehele Benelux. Door deze heersende positie waren de ‘kosten’ geen probleem voor de Habsburgers.

Door de eeuwen heen werd het ras verder binnen het Oostenrijks-Hongaarse Rijk ontwikkeld. Dit ging natuurlijk gepaard met de evolutie van de dressuurkunst, waar dit ras uitermate geschikt voor bleek. Door de gewildheid van het ras en hun centrale positie in Wenen, werden ze ook bedreigd. Hierdoor moesten ze meermaals geëvacueerd worden. Tijdens bijvoorbeeld de Napoleontische oorlogen, de Eerste en Tweede Wereldoorlog zijn meerdere kuddes ondergebracht in andere stoeterijen zoals Kladrub (Tsjechië) en later Piber (Oostenrijk), waar vandaag de dag de belangrijkste fokgroep van de Weense Rijschool nog steeds is gehuisvest.

 Credit: Istockphoto.com; Lipizzaners in Piber

Bouw

Lipizzaners hebben een karakteristieke barokke bouw, met een kort, krachtig lichaam, een diepe borstkas en een goed gespierde achterhand. Ze zijn compact en relatief klein van stuk, met een gemiddelde stokmaat van 1,55 tot 1,65 meter. Hun korte rug en schuine schouder dragen bij aan een goede draagkracht en balans, eigenschappen die essentieel zijn voor verzameling en klassieke dressuuroefeningen. Het hoofd is vaak edel gevormd met een licht ramsprofiel, grote ogen en een expressieve uitdrukking.

Credit: Brigitte Riemer; Lipizzaner staat in de groene wei

De benen van dit Oostenrijkse ras zijn droog en stevig, met harde hoeven en een sterke botstructuur. De Lipizzaner ontwikkelt zich langzaam en is dus laat rijp, zowel lichamelijk als mentaal, maar dit draagt bij aan hun lange levensduur. Veel Lipizzaners blijven tot ver in de twintig actief, zowel onder het zadel als in de fokkerij, wat hen een goede keuze maakt voor ruiters die lang met hun paard willen omgaan.
Het barokke lichaam is niet alleen een visueel kenmerk, maar ook een eigenschap die een functie heeft.

 Deze bouw maakt het paard bijzonder geschikt voor het sluiten van de achterhand en dragen van gewicht, essentiële voorwaarden voor verzameling. Wat voor sommige rassen een moeilijk aangeleerd kunstje is, is voor de Lipizzaner namelijk een natuurlijk aangeboren vaardigheid. Wat voor een Engels volbloed het galopperen op de renbaan is, dat is voor de Lipizzaner het verzamelen.

Weense Rijschool

De Spaanse Rijschool in Wenen is wereldwijd het meest bekende podium voor de Lipizzaner. Het woord “Spaans” in deze benaming verwijst naar het Spaanse bloed in de oorsprong van het ras, namelijk in de vorm van de Andalusiër. Sinds de oprichting van de rijschool in de Renaissance heeft men zich daar toegelegd op de klassieke rijkunst, die hier nog steeds wordt beoefend. De school is daarin ook uniek omdat ze de enige klassieke rijschool is die sinds haar ontstaan onafgebroken bestaat, en hierdoor geldt ze dus als cultureel erfgoed van UNESCO.
De opleiding van een ruiter en paard binnen de Spaanse Rijschool neemt jaren in beslag.

Enkel hengsten worden in de shows gebruikt, wat onder andere te maken heeft met traditie en de opvallende presentatiekracht van de hengsten. De opleiding begint met grondwerk en longe, gevolgd door het rijden aan de lange teugel, en uiteindelijk de geavanceerde schoolgangen van de haute école. Slechts een select gezelschap paarden haalt het niveau om op te treden in de beroemde voorstellingen, waar perfect uitgevoerde quadrilles, piaffes, levades en capriolen te zien zijn.

De school is niet gericht op competitie, maar op het perfectioneren van alle bewegingen in de hoge school en deze correct kunnen uitvoeren. De Spaanse Rijschool is daarmee een levend museum van de klassieke rijkunst en een monument aan de relatie tussen mens en paard, een die eeuwenoud is en enorm veel heeft bereikt.

Credit: Arnd Bronkhorst; Lipizzaner treedt op de Weense manier op

Kleurentypes

Hoewel verreweg het grootste deel van de Lipizzaners uiteindelijk schimmel is, worden ze donkerder geboren. Veulens worden meestal zwart, bruin of donkergrijs en verkleuren in de eerste zeven tot tien jaren geleidelijk naar schimmel. Pas rond hun zevende zijn de meeste Lipizzaners volledig wit.

Een klein deel behoudt echter een donkere vacht, wat binnen de stoeterijen als imposant en daardoor waardevol wordt beschouwd. Deze donkergekleurde Lipizzaners zijn geliefd vanwege hun zeldzaamheid, maar ook door de indruk die deze vaak hebben op degenen die hen waarnemen. De intensiteit van hun kleur, gecombineerd met de elegantie en edelheid die bijna inherent is aan dit ras, wordt vaak als intimiderend schitterend gezien.

De symboliek van de kleur is belangrijk binnen de traditie. De witte paarden zijn beeldbepalend voor de optredens in Wenen en elders, maar het behoud van enkele donkere paarden heeft historische waarde. In het verleden was het zelfs gebruikelijk dat minstens één zwarte Lipizzaner in de show meeliep als gelukssymbool. Hedendaags, door de al genoemde kenmerken van deze kleurvariant, is het nog steeds indrukwekkend om een zwarte Lipizzaner te zien optreden.

Kost van aanschaf

De prijs van een Lipizzaner is afhankelijk van leeftijd, afstamming, opleiding en herkomst. Een jong paard zonder opleiding begint bij ongeveer €5.000 tot €10.000. Goed opgeleide paarden, zeker wanneer ze afkomstig zijn van erkende stoeterijen zoals Piber of Lipica, kunnen variëren tussen €15.000 en €30.000. Lipizzaners die zijn opgeleid in de richting van klassieke dressuur of haute école, kunnen nog veel duurder zijn. Lipizzaners die zijn geselecteerd of afkomstig zijn uit de Spaanse Rijschool in Wenen zijn zelden te koop, maar hun waarde ligt vaak nog boven de €50.000.

Dressuur en de Lipizzaner

De Lipizzaner is bij uitstek geschikt voor klassieke dressuur. De natuurlijke aanleg voor verzamelen en sluiten van de achterhand maakt hem ideaal voor oefeningen waarbij krachtontwikkeling en balans centraal staan.

In de barokke dressuur, de stijl waarin de klassieke rijkunst is geworteld, draait het niet om het groot en spectaculair bewegen, maar om de perfectie van technisch complexe bewegingen. Lipizzaners bewegen zich met lichtheid, souplesse en kunde, zelfs in de moeilijkste en meest technische oefeningen. Ze reageren gevoelig op zit- en gewichtshulpen en zijn bijzonder meedenkend in het werk.

Hoewel ze in de moderne wedstrijddressuur zeldzamer zijn, worden Lipizzaners nog steeds met succes uitgebracht in de subtop en in Working Equitation. Hun expressie ligt in de kleine details: een perfect uitgevoerde pirouette, een strakke zijgang of een feilloze overgang vanuit volledige verzameling.

Lipizzaners in de Spaanse rijschool - Arnd Bronkhorst

Haute école, ‘hoge school’, oefeningen

De haute école vormt de kroon op het werk van de Lipizzaner. Deze ‘hoge school’-oefeningen zijn ontwikkeld in de Renaissance als voorbereiding op het slagveld, maar ook als een vorm van kunst. Voorbeelden hiervan zijn de levade, waarbij het paard onder extreme verzameling met gebogen achterbenen steigert, en de capriole, waarin het paard in de lucht uitslaat met de achterbenen.

Andere beroemde oefeningen zijn de courbette (een reeks sprongen op de achterbenen) en de mezair, waarbij het paard een reeks stijgende passen maakt, bijna dansend omhoog. Deze bewegingen vergen een enorme mate van kracht, balans en vertrouwen. Verzameling is hierbij essentieel; zonder maximale overdracht van gewicht naar de achterhand is het uitvoeren van deze sprongen onmogelijk.

Credit: Arnd Bronkhorst; Lipizzaner en ruiter voeren capriole uit

Lipizzaner stamboeken

Het stamboek van de Lipizzaner wordt streng bewaakt en is wereldwijd georganiseerd. De klassieke zes hengstlijnen: Pluto, Conversano, Maestoso, Favory, Neapolitano en Siglavy, vormen de genetische ruggengraat van het ras. Deze lijnen zijn allemaal vernoemd naar de oorspronkelijke stamvaders, die veelal uit Spanje, Italië of de Arabische wereld kwamen. Soms wordt ook de lijn Tulipan erkend als zevende lijn.

Merries worden geregistreerd via traditionele moederlijnen. De internationale overkoepelende organisatie, Lipizzan International Federation, ziet toe op uniforme registratie en behoud van genetische diversiteit. In Nederland is het Nederlands Lipizzaner Stamboek (NLS) actief, dat samenwerkt met andere Europese stamboeken.

Door de gesloten aard van het stamboek is het behoud van genetische diversiteit een punt van aandacht. Kruisingen met andere rassen zijn niet toegestaan, en alleen paarden die voldoen aan zowel fysieke als mentale standaarden worden goedgekeurd voor de fok. Zo blijft het bijzondere karakter en de unieke bouw van de Lipizzaner ook voor toekomstige generaties behouden.