Het belang van een goede rijbodem: “Een paard loopt altijd op blote voeten”

Maar wat maakt een goede bodem goed, en een slechte bodem slecht? Bit & Cap vroeg het aan ‘rijbodem-specialist’ Gerrit Netjes én aan dierenarts Rowan van Rooijen.

“Een goede bodem is essentieel voor het welzijn van je paard”, stelt Gerrit Netjes. “Het vermindert de kans op blessures, verbetert prestaties en het loopt prettiger voor je paard. De mens heeft schoenen voor elke sport. Een paard loopt altijd op blote voeten, al dan niet met ijzers. Het loopcomfort voor het paard zit ‘m vooral in de ondergrond.” 

Hoefafdruk

Netjes geeft met zijn bedrijf al meer dan twintig jaar advies over rijbodems en heeft een aantal producten op de markt gebracht om rijbodems te optimaliseren, waaronder polyvlokken en tapijtvlokken. 

“Even ter illustratie wat een goede bodem kan doen, een voorbeeld uit de praktijk: iemands paard liep gemiddeld twee maanden per jaar kreupel. Na aanleg van een nieuwe bodem, verdween de kreupelheid volledig. En de prestaties van het paard gingen plotseling vooruit. De kwaliteit van een goede bodem wordt bepaald door de mate van stevigheid en veerkracht”, vertelt Netjes. 

“Een paard moet bij de landing met de hoef op de grond niet direct stilstaan. Hij moet iets doorglijden. Meetinstrument daarvoor is dat de hoefafdruk die achterblijft in het zand zo’n twee centimeter moet zijn. Bij een afdruk van vijf centimeter is het zand te mul. Als er geen afdruk achterblijft, is de bodem te hard. Of te stroef.”

Stofwolken

“Veruit de meest voorkomende bodem is de traditionele zandbodem. Deze volstaat prima, mits het zand van de toplaag niet te grof en niet te fijn is. Als er stofwolken ontstaan tijdens het rijden, is dat een slecht teken.”

“Het is een gevolg van te fijn zand. Dat is niet alleen zwaar voor het paard, maar ook slecht voor de luchtwegen. Als ruiter heb je daar ook last van, maar een paard is met zijn hoofd nog dichter bij de grond.”

Aquarium 

“Ook het vochtgehalte van de zandbodem is belangrijk. Het stuk strand, direct langs de vloedlijn, is de plek die de meeste strandwandelaars uitkiezen om te lopen. Dat is niet voor niets. Het is het meest comfortabel en kost het minst energie. Voor paarden is dit niet anders.”

“De eb -en vloedbodem is hierop gebaseerd. Bij dit systeem laat je de ruimte onder de rijbaan als een aquarium vollopen. Middels een pompsysteem kan bij regen het water snel worden afgevoerd. En bij droogte kan vocht worden toegevoegd, tot aan de toplaag.” 

“Maar een goed drainagesysteem kan ook. Al moet je bij droogte dan wel sproeien. Nadeel van een zandbodem buiten, kan zijn dat je deze met extreme weersomstandigheden niet kunt gebruiken. Maar dan moet het bijvoorbeeld echt extreem veel geregend hebben. Je kunt over het algemeen prima rijden als de bak een beetje nat is. Dat is niet schadelijk. Heb je veel plassen, dan is dat een teken dat de bodem niet vlak genoeg is.” 

Synthetische materialen

“Dan heb je ook de synthetische materialen die je kunt toevoegen aan een zandbodem. Dat zijn polyvlokken of tapijtvezel. Deze worden in het zand gefreesd en zorgen voor stabiliteit en veerkracht. De hoeveelheid die je in de bodem doet, komt heel precies. Want doe je er teveel in, dan wordt deze stroef. Dat geeft slijtage aan gewrichten.”

“Maar wij hebben daar speciale rekenmodellen voor. Je moet deze bodem ook besproeien bij droogte. Verder zijn er de grove tapijtvlokken, ook wel Toppads genoemd.” 

”Een laag van vijf centimeter daarvan op een stevige ondergrond, is een prima bodem. Dat kan een weidegrond zijn of een leemgrond. Het is niet geschikt voor op zand. Paarden lopen er heel comfortabel op. Een klant van ons had een paard dat lastig in de galop ging. Na aanleg van de tapijtbodem, wilde het paard bijna niet stoppen met galopperen.” 

“Voordeel is dat je niet hoeft te sproeien. Op sommige plekken kun je lastig water uit de grond krijgen. Dat kan pleiten voor deze bodem. Wij geven altijd advies op maat. Wat wil iemand doen, wat is de intensiviteit van gebruik en wat heeft iemand te besteden.”

“Als het gaat om de polyvlokken bijvoorbeeld, die hebben we in het donker en in het wit. Een handelsstal adviseer ik dan om wit te kiezen. Dat geeft een chiquere uitstraling. Het oog wil ook wat. Bij een particulier zal ik dat minder snel doen, omdat daar ook een prijskaartje aanhangt.” 

Bewust

Mensen in de paardenwereld zijn zich over het algemeen zeker bewust van het belang van een goede rijbodem, is de ervaring van Netjes. En ze willen daarin ook investeren. Beroepsmatig beoordeelt hij gemiddeld twee rijbodems per dag. Ongeveer één keer per maand stuit hij daarbij op een bodem die niet aan de juiste criteria voldoet. 

“Dat is dan vaak dat ze te stoffig of te zwaar zijn. Het is bijna altijd onwetendheid. Mensen staan er dan voor open een aanpassing te doen. Als geld een rol speelt, denk ik graag mee in mogelijkheden.”

“Het onderbeen van een paard is sterk, maar tegelijkertijd ook kwetsbaar”

Buffer

Eens een goede bodem, altijd een goede bodem? “Er zijn bodems die twintig jaar liggen en nog steeds zo goed zijn als in het begin. Er zijn ook bodems die om de vijf jaar vervangen moeten worden. Dat heeft dan met name met de intensiviteit van het gebruik te maken. In het laatste geval gaat het dan vaak om grotere manegebedrijven.”

“Wij pleiten altijd voor frequent onderhoud. Minimaal elke drie jaar. Dan controleren we de bodem en kijken we of er zand of vlokken bij moeten. Dat is kostentechnisch een stuk gunstiger dan een nieuwe bodem. Wat je zelf kunt doen? De bak wekelijks slepen. Dat is een must. En bij intensief gebruik zelfs dagelijks. En zorg dat je een buffer hebt voor de bakbodem. Net zoals je dat als het goed is hebt voor de dierenarts. Het is een investering in het welzijn van je paard.”

Niet één op één

Rowan van Rooijen is dierenarts bij De Hofstede, Medisch Centrum voor Paarden. Volgens haar is het lastig om blessures of andere fysieke problemen één op één toe te schrijven aan een slechte rijbodem. “Er zijn altijd verschillende elementen die een rol spelen in het ontstaan hiervan; het DNA van een paard, leeftijd, ras, geslacht, hoe vaak er wordt getraind, hoé wordt er getraind, door wie er wordt getraind, enzovoorts ...”

Piekkracht

“Maar een slechte bodem kan zeker wel een rol spelen in het ontstaan van fysiek letsel”, aldus Van Rooijen. “Waar een te harde bodem vooral een negatieve impact kan hebben op botten, hoeven en gewrichten, heeft een te zachte bodem vooral impact op de pezen en ligamenten van het paard. Peesblessures ontstaan in de meeste gevallen door relatieve overbelasting over een langere periode.”

“Bij paarden bestaat de verbinding met de ondervoet alleen maar uit pezen en ligamenten. Het onderbeen van een paard is sterk, maar tegelijkertijd ook kwetsbaar. Als je kijkt naar een zachte bodem, moet een paard hierbij met meer actieve energie zijn voet optrekken, omdat deze verder wegzakt. Dit kost niet alleen meer energie, maar geeft ook meer druk op de pezen en ligamenten.”

“Er is een Engels onderzoek waarbij ze de peesbelasting op een waxbodem (waxlaag over zandbodem, in Engeland wordt deze bodem vaak gebruikt) en op een zandbodem hebben vergeleken. Op de zandbodem bleek de piekkracht van de oppervlakkige buigpees veel hoger dan op de waxbodem, mede doordat het paard hierin verder wegzakte.”

Schokabsorptie 

“Op een te harde bodem gaat een paard alles in werking zetten om te voorkomen uit te glijden. Dit is belastend voor gewrichten, waaronder ook de rug, omdat er nauwelijks schokabsorptie is. Dit kan bijdragen aan artroseklachten. Als de hoef op een harde ondergrond landt, kan het hoefmechanisme ook niet optimaal werken. Het staat een goede circulatie in de weg en kan ontstekingen in de hoef geven.” 

Een voordeel van een harde bodem tijdens training, is dat een paard beter in balans moet lopen, omdat het anders uit zal glijden. Op een zachte bodem kan het paard de grip van het zand gebruiken om zichzelf schrap te zetten en zijn beweging te compenseren. “Daarom gebruiken wij het longeren op de harde volte erg veel bij revalidatiepaarden, om de paarden te laten ontspannen in de bovenlijn.”

“Als er stofwolken ontstaan tijdens het rijden, is dat een slecht teken”

Struikelen en stofvorming

“Het is het erg belangrijk dat de bodem voldoende stevigheid, grip en demping geeft en dat deze egaal en gelijkmatig is. Een ongelijke bodem kan een paard makkelijker doen struikelen of verzwikken, wat acuut peesletsel kan geven. Gelijkmatigheid van de bodem is ook belangrijk, omdat het paard zich anders tijdens de training keer op keer moet aanpassen, in bijvoorbeeld paslengte en kracht van afzetten op de bodem.”

“Daarnaast moet stofvorming in de rijbaan ook zo veel mogelijk voorkomen worden, omdat deze minuscule stofdeeltjes via de neus in de longen kunnen komen. Hier kan het een lokale ontstekingsreactie opwekken en in ergere gevallen kan dit tot longklachten leiden.”

Verschillende bodems

“Onze ervaring is dat de bedrijfsstandaarden voor rijbanen bij bedrijven hoog zijn. Deze standaarden zijn door de jaren heen echt geoptimaliseerd. Het meest optimale is, om op verschillende bodems te trainen. Dit zorgt voor aanpasbaarheid en een betere belastbaarheid van het lichaam van het paard.”

“Het is ook erg belangrijk om niet altijd alleen maar rondjes te rijden, maar soms ook lange rechte stukken te galopperen bijvoorbeeld. Dat pleit er voor om ook regelmatig lekker buiten te rijden”, besluit Van Rooijen.