De kracht van gedragspatronen
Het eerste halfuur nadat ik ’s ochtends wakker word, ziet er elke dag hetzelfde uit: ik geef mijn vriend een kus, ga naar het toilet, drink een kop koffie en trek mijn werkkledij aan om de paarden te voeren. In die volgorde. Je zou het een gewoonte kunnen noemen. Of een ritueel. Of gewoon: een patroon. Niet alleen wij hebben ze, maar onze paarden ook – en daar kun je vaak veel van leren.
Tekst: Maxine Wancket | Foto's: IStock
Een patroon is een vorm van gedrag die je telkens opnieuw op een gelijkaardige manier inzet. Het is een vaste aaneenschakeling van gedachten, gevoelens en handelingen. Gedragspatronen zijn geen karaktertrekken, maar eerder strategieën die ooit functioneel waren – en vaak nog steeds zijn. Zowel paarden als mensen halen voordeel uit gewoontes en patronen. Ze zorgen voor voorspelbaarheid, veiligheid en energiebesparing. Dat principe werd onder andere beschreven door Konrad Lorenz, één van de pioniers van de ethologie.
aangeboren of aangeleerd
Sommige gedragspatronen zijn aangeboren en dus mee bepaald door biologische en genetische aanleg. Denk aan vluchtgedrag bij paarden of reflexmatige reacties op gevaar. Daarnaast – en hier wordt het interessant – bestaan er ook aangeleerde gedragspatronen. Door associatieleren en herhaling ontwikkelen paarden (en mensen) vaste koppelingen tussen situaties en gedrag. Een voorbeeld: een veulen kreeg gedurende drie jaar telkens water in de stal. Wanneer dat paard later verhuist naar een nieuwe omgeving, is de kans groot dat het in eerste instantie het water in de stal zal zoeken. Zijn eerdere ervaringen hebben hem geleerd dat dit de plek is waar water te vinden is. Een ander voorbeeld: een paard dat iedere avond rond dezelfde tijd uit de groep wordt gehaald voor zijn balancer, zal al snel staan te wachten bij het hek als het (bijna) etenstijd is. Gedragspatronen ontstaan ook via leerprocessen zoals klassieke en operante conditionering. Dit zijn mechanismen die we als paardenmensen – vaak onbewust – dagelijks toepassen in onze omgang met paarden.
herkenning en herhaling
Laten we even terugkeren naar mijn ochtendpatroon. Het bestaat uit vier herhaalde gedragingen. Mijn vriend een kus geven vertrekt vanuit een emotionele drijfveer en is dus voornamelijk een psychologische factor. Het is een uiting van verbondenheid en prioriteit binnen onze relatie. Vervolgens ga ik naar het toilet; een puur fysiologische nood, zowel bij mens als paard. Om wakker te worden, maak ik voor mezelf een kop koffie. Die gewoonte wordt gestuurd door zowel een biologische als een psychologische factor. Enerzijds blokkeert cafeïne de werking van een stof die zich in de hersenen opbouwt en slaperigheid veroorzaakt (adenosine). Anderzijds heb ik geleerd en geloof ik dat koffie mij helpt om me alerter te voelen. Tot slot trek ik mijn werkkledij aan. Dat is een duidelijk voorbeeld van een contextuele of situationele factor. De werkkledij is een praktische beslissing in functie van wat volgt. Wat voor mij een gewone ochtendroutine is, is eigenlijk een mooi voorbeeld van hoe patronen ons leven structureren. Ze geven houvast, besparen energie en maken de wereld voorspelbaar. Voor paarden is dat principe nog fundamenteler. Hun welzijn is in sterke mate verbonden met herkenning en herhaling.
De sleutel tot beter begrijpen
Wie met paarden werkt, merkt al snel dat gedrag zelden op zichzelf staat. Vaak is het de uitkomst van een reeks kleine signalen die elkaar opvolgen. Door patronen in dat gedrag te leren herkennen, ontwikkel je als ruiter of verzorger een scherper oog voor die opeenvolging. Je begint te zien wat er gebeurt vóór een reactie zichtbaar wordt: kleine veranderingen in houding, spanning of aandacht. Dat inzicht is bijzonder waardevol in training. Het geeft je de mogelijkheid om eerder te reageren, nog vóór het gedrag zich volledig ontwikkelt. In plaats van pas in te grijpen wanneer een paard al weerstand toont, kan je je training aanpassen wanneer je merkt dat de spanning begint op te lopen.
van reactie tot patroon
Patronen helpen ook om je eigen rol in de interactie beter te begrijpen. Paarden reageren immers niet alleen op de oefening zelf, maar ook op onze timing, lichaamstaal en verwachtingen. Door regelmatig terugkerende reacties te observeren, kan je ontdekken welke signalen jij onbewust geeft en hoe die het gedrag van je paard beïnvloeden. Vaak worden zulke patronen pas echt zichtbaar in alledaagse momenten: bij het vastzetten, bij het poetsen of wanneer je het zadel op de rug legt. Juist in die terugkerende situaties ontstaan gedragspatronen die we later als ‘probleemgedrag’ bestempelen. Wat wij vaak ‘probleemgedrag’ noemen, is in werkelijkheid niet meer dan een aangeleerd patroon dat ontstaat via herhaling en gevolg. Wanneer een bepaald gedrag voor het paard een effect heeft – bijvoorbeeld het vermijden van druk, pijn of spanning – zal het dat gedrag vaker gebruiken. Zo wordt een reactie langzaam een patroon. Gedrag is namelijk zelden toevallig. Wat wij ervaren als een incident, maakt voor het paard vaak deel uit van een terugkerend patroon.
patroonverandering
Een paard dat wegstapt tijdens het opzadelen, kan ooit pijn of ongemak hebben ervaren (bijvoorbeeld door een slecht passend zadel). Als het wegstappen ervoor zorgt dat bij het opstappen van de ruiter de druk op/in het zadel stopt, leert het paard dat dit gedrag werkt en zal hij dit blijven herhalen. Een courante reactie van de ruiter is dan om de teugels strakker aan te nemen en het paard tegen te houden. Het ongemak wordt dan nog groter want er ontstaat een bijkomende bron van ongemak of spanning. Het paard zal dan de uitweg in de andere richting zoeken, bijvoorbeeld naar achter. Wat op zich nog steeds deel uitmaakt van hetzelfde patroon, namelijk wegstappen. Ongewenst gedrag ombuigen gebeurt daarom meestal het best via patroonverandering, niet via correctie. In dit geval door ervoor te zorgen dat de oorzaak (het slecht passende zadel) weggenomen wordt zodat er geen reden meer is om weg te stappen.
copingmechanisme
Soms is dit zogenaamde probleemgedrag zelfs een copingmechanisme: een manier waarop het paard met een situatie probeert om te gaan. Als in het bovenstaande voorbeeld niet aan de oorzaak gewerkt wordt, maar men het paard op een manier opsluit dat het niet kan wegstappen, kan er een grotere reactie ontstaan. Regelmatig kreeg ik een trainingspaard binnen dat wegrende bij of net na het opstappen of dat begon te bokken. Bij die paarden was de spanning zo hoog dat er een explosieve reactie ontstaan is. Als de ruiter door dit gedrag dan ook nog eens van het paard valt en daarbij de druk in het zadel wegvalt, zal ook dit explosieve gedrag zich ontwikkelen tot een patroon.
keten van signalen
Veel gedrag dat wij als plots of extreem ervaren, is eigenlijk het eindpunt van een langere keten van signalen. Paarden beginnen meestal subtiel. Pas wanneer die signalen niet worden opgemerkt, worden ze duidelijker – en soms explosiever. Misschien is het nuttiger om probleemgedrag niet te zien als iets dat moet verdwijnen, maar als informatie. Het vertelt ons waar het paard moeite mee heeft. Door patronen te herkennen word jij voorspelbaarder voor je paard, en omgekeerd. Dat zorgt vaak voor minder frustratie, een betere band en meer vertrouwen.
Tussen dutje en alarmbel
Daarnaast kan de kennis van patronen letterlijk het leven van je paard redden. Ook op vlak van gezondheid bestaan er duidelijke gedragspatronen. Een paard dat ligt kan simpelweg een dutje doen, maar het kan ook een signaal zijn van een beginnende koliekaanval. Door kleine veranderingen in gewoonten en gedrag op te merken, kan je sneller herkennen wanneer iets niet klopt. Recent was ik in Sicilië op vakantie. Als paardenmama kan ik het op vakantie niet laten om regelmatig de camera te checken, ook al verblijft er iemand in het huis die voor de paarden zorgt. Eén van de paarden was op een dag in de vroege ochtend onbedoeld op de weide geraakt. De verzorgster had het paard netjes van de wei gehaald, ontbijt (hooi) gegeven en zag verder geen probleem want hij had geen wondjes en stapte normaal. Ik spiekte even op de camera en zag dat het paard zeker een halfuur op een bepaalde plaats in het zonnetje bleef staan met daarbij het lichaamsgewicht heel lichtjes naar achter verplaatst. Voor een vreemde lijkt dit gewoon een paard dat staat te soezen in de zon. Voor mij was het echter meteen duidelijk: dit is niet het gebruikelijke plekje van dit paard, hij ging niet eten en het lichaamsgewicht was verplaatst. Met de kennis dat dit paard insulineresistent is, wist ik meteen dat de suiker van de ochtendzon na de koude nacht in combinatie met deze signalen mogelijks een ernstig probleem kon betekenen. Ik vroeg de verzorgster het paard te checken. De linkervoorvoet bleek wel degelijk warm te zijn en het paard vond de aanraking daar niet prettig. Dit bevestigde mijn vermoeden. Ondanks het feit dat ik meer dan 2000 kilometer van huis was, kon ik door tweemaal twee minuten naar de camera te kijken onmiddellijk opmerken dat bepaalde medische zorgen nodig waren. Zonder deze tussenkomst kon het paard veel pijn geleden hebben.
Spanning in stilte
Minder extreem maar zeker niet minder belangrijk is het herkennen van subtiele stresssignalen. Voelt het paard zich veilig genoeg in de kudde om te ontspannen? Heeft het voldoende beweging? Kan het zijn natuurlijke gedrag uiten? Heeft het pijn? Veel van de antwoorden op deze vragen zijn zichtbaar in het gedrag van het paard. Zo zijn er een aantal kleine gedragingen die vaak fout geïnterpreteerd worden. Een zwiepende staart in de zomer wordt vaak toegeschreven aan vervelende vliegen, maar kan een duidelijk signaal zijn van irritatie, spanning of ongemak. Een geeuwend paard zien mensen vaak als moe of ontspannen maar betekent vaak net het omgekeerde. Vaak is geeuwen een kalmerend signaal (onbewuste gedragingen waarmee een paard spanning vermindert en conflicten vermijdt). Een paard dat roerloos blijft staan bij het opzadelen krijgt vaak de benaming ‘braaf’ of ‘goed opgevoed’. Dat kan het geval zijn, maar het kan eveneens een freeze-reactie zijn, sommige paarden bevriezen wanneer ze spanning ervaren. Dat lijkt op rust of gehoorzaamheid, maar kan een vorm van stress of onzekerheid zijn. Subtiele signalen zoals gespannen lippen, een vastgezette blik of een stijve rug kunnen wijzen op ongemak of anticipatie op pijn. Veel van deze signalen staan niet op zichzelf maar krijgen betekenis wanneer ze herhaaldelijk in hetzelfde patroon voorkomen of veranderen ten opzichte van het voor dat paard normale gedrag. Veranderingen in gedrag zijn vaak één van de eerste signalen van ziekte, pijn of stress. Wie gedragspatronen leert herkennen, kan beter inspelen op de dagelijkse behoeften van het paard – en zo spanning, gezondheidsproblemen en zelfs verwondingen helpen voorkomen.
Slot: Waar begrip begint
Wie met paarden werkt, kijkt vaak naar prestaties, technieken of trainingsmethodes. Maar misschien ligt één van de belangrijkste sleutels bij die patronen. Niet alleen wat een paard doet, maar ook wanneer, waarom en in welke context het gebeurt. Achter elk patroon zit een verhaal – en vaak ook een uitnodiging om beter te begrijpen. Paarden houden van voorspelbaarheid: in hun dagelijkse routines, in training en in hun omgeving. Je kan patronen daarom zien als mentale ankers voor het paard. Patronen herkennen en respecteren is voor hen een teken van respect en wederzijds vertrouwen. Patronen bestaan overigens niet alleen bij paarden. Ook wij als ruiters brengen onze eigen gewoontes, verwachtingen en reacties mee in de interactie. Wie nieuwsgierig wordt naar de patronen van zijn paard, ontdekt vaak ook iets over zijn eigen patronen. Misschien is dat wel de mooiste uitnodiging: niet alleen je paard observeren, maar ook jezelf.
