Zweten als een paard
“Het is normaal en zelfs noodzakelijk dat een paard zweet”, vertelt dierenarts Manouk Nijst. “Net als wij mensen, zijn ook paarden erg goed in zweten. Voor een atleet – en dat is een paard – vormt zweten een noodzakelijk koelingsmechanisme." Maar wanneer is zweten normaal, wanneer niet – en wanneer moet je je zorgen maken?
Tekst: Janine Verschure | Foto's: Arnd.nl, IStock
Zweten zorgt ervoor dat het lichaam afkoelt, doordat zweet op de huid verdampt. Voor verdamping is namelijk warmte nodig, en die warmte wordt onttrokken aan de huid en de bloedvaatjes in de huid. Daardoor daalt de lichaamstemperatuur. Hoe meer zweet er verdampt, hoe meer warmte wordt afgevoerd en hoe sterker het lichaam afkoelt. Manouk: “Als een paard niet zweet, kan hij zijn warmte niet kwijt. Dat kan levensgevaarlijk zijn. Ik zou me dus eerder zorgen maken om een paard dat niet zweet, dan om een paard dat wél flink zweet. Mits er dan een oorzaak is voor het zweten. Bijvoorbeeld omdat het buiten warm is, omdat hij flink aan het werk is of omdat hij zich ergens druk om maakt. Kijk, als een paard na twee rondjes draven kletsnat is, dan is er iets niet goed. Ook als een paard op een koele dag, zonder deken op, hevig zwetend op stal of in de wei staat, kan dat reden zijn om je zorgen te maken. Zweten kan namelijk ook duiden op stress of pijn.”
Wat is overmatig zweten?
Manouk: “Als het warm weer is, is het heel normaal dat een paard zweet. Zweten is goed, het is een teken dat het koelsysteem van je paard functioneert. De ene mens zweet meer dan de ander en dat is bij paarden precies hetzelfde. Veel zweten is beter dan te weinig of niet zweten. Een paard kan echt liters vocht verliezen; bij zware inspanning tijdens warm weer zou dat kunnen oplopen tot wel vijftien liter per uur. Als dat vocht wordt aangevuld door te drinken, en het paard verder geen symptomen van pijn, stress of ongemak vertoont, hoef je je om hevig zweten geen zorgen te maken. Echter als het zweten gepaard gaat met pijnsignalen, of als er geen reden is om te zweten is het raadzaam om je dierenarts te contacteren. Zeker als je daarnaast ziet dat het paard een pompende, snelle ademhaling heeft, in combinatie met grote neusgaten of als hij pijn lijkt te hebben. Het is echter belangrijk om te weten dat pijn en zweten niet altijd hand in hand gaan. Denk bijvoorbeeld aan paarden met milde koliek of merries met beginnende weeën die kletsnat kunnen zijn van het zweet, maar er zijn ook paarden met hevige (buik)pijn die niet of nauwelijks zweten.”
Niet (voldoende) zweten
Manouk: “Als je ziet of vermoedt dat een paard oververhit is, maar hij zweet niet, dan zouden de alarmbellen moeten afgaan. In zo’n geval kan een paard namelijk zijn warmte niet kwijt en dat kan mogelijk levensbedreigend zijn. Er zijn verschillende oorzaken van te weinig of niet zweten. Zweten wordt geactiveerd door zenuwen in de huid die de zweetklieren aansturen. Een zenuwprobleem kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat de zweetklieren niet goed aangestuurd worden. Daardoor kan een paard te veel of juist te weinig zweten. Een verstoring in de zenuwaanvoer of beschadiging van de zweetklieren kan veroorzaakt worden door overmatige druk of trauma, maar ook – in zeldzame gevallen – bijvoorbeeld door een operatie. Ook kunnen paarden anhidrose hebben. Dat is een aandoening waardoor je niet kunt zweten. Over deze aandoening is nog relatief weinig bekend. Zo weten we niet zeker of het aangeboren is. Er zijn aanwijzingen dat de aandoening zich kan ontwikkelen na langdurige overstimulatie van de zweetklieren (aanhoudende hitte en vochtigheid). Ook onderliggende ziekten zoals bijvoorbeeld PPID kunnen de hormoonhuishouding verstoren en leiden tot anhidrose. De enige behandeling voor paarden met anhidrose is ervoor zorgen dat ze het niet (te) warm krijgen. Door inspanning te beperken, en in sommige gevallen ze te verhuizen naar een omgeving met een koeler klimaat.”
Niet overal zweten
Het zweet verschijnt bij je paard vaak eerst achter de oren, tussen de achterbenen, op de hals en flanken. Bij zwaardere arbeid kan het gehele lichaam nat worden. Manouk vertelt dat het ook voorkomt dat paarden eenzijdig zweten, of op bepaalde plekken nooit. “Ook dat kan, net als onvoldoende zweten, veroorzaakt worden door schade aan de zenuwen, maar ook door beschadigde zweetklieren. Als een paard bijvoorbeeld schade heeft opgelopen in zijn ruggenmerg, de plek waar de zenuwen uittreden, zou het kunnen dat er als gevolg daarvan aan één kant van zijn lichaam geen zweetpatroon meer is. Een paard behoort aan beide kanten van zijn lichaam te zweten. Als je ziet dat je paard op bepaalde plekken niet zweet, zou dat kunnen komen doordat de zweetklieren op die plek beschadigd zijn.”
Schuimen
Manouk vertelt dat de samenstelling van paardenzweet anders is dan die van ons. “In tegenstelling tot mensenzweet, bevat het zweet van een paard – naast water – relatief veel meer zout en eiwitten. Je ziet soms witte zoutstrepen als het paard opdroogt. Een bijzonder bestanddeel van paardenzweet is het eiwit latherin. Dit eiwit zorgt ervoor dat zweet zich beter kan verspreiden over de huid, de vacht minder waterafstotend wordt en dus de verdamping van warmte efficiënter verloopt. De eiwitten in het zweet veroorzaken ook het typische schuim dat je ziet bij zwetende paarden. Omdat wij mensen niet of nauwelijks eiwitten in ons zweet hebben, zie je bij ons nooit dat ‘het schuim erop staat’. Omdat het ene paard gemakkelijker zweet dan het andere, zie je ook dat sommige paarden vaker en meer schuimen.”
Koorts
Manouk: “Als je paard op stal flink staat te zweten terwijl het koel weer is; temperatuur hem dan. Dan weet je of hij al dan niet koorts heeft. Je kunt de temperatuur meten met een gewone koortsthermometer. De normale temperatuur van een gezond paard ligt tussen de 37,5 en 38,2 graden. Er is best wat individuele variatie mogelijk; net als bij ons mensen, hebben ook paarden ’s avonds vaak een iets hogere temperatuur dan in de ochtend, en veulens en jonge paarden zijn vaak iets warmer dan paarden die wat ouder zijn. Als een paard zich ingespannen heeft en flink zweet, kan hij best een temperatuur van 39 graden hebben, dat is niets om je zorgen over te maken. Als die temperatuur in rust niet daalt, kan er wél iets aan de hand zijn, dan is er sprake van koorts. Vanaf 38,5 graden spreken we bij een paard van verhoging, boven de 39 graden heeft hij koorts. Als de temperatuur oploopt tot boven de veertig graden wordt de situatie zorgelijk, dan zou er sprake kunnen zijn van hittestress. Boven de 41 graden is het echt een spoedgeval. Dan moet je het paard direct gaan koelen. Dat wil zeggen: koud water over het lichaam heen gieten of laten lopen.”
Hittestress
Een paard met hittestress kan zijn warmte niet voldoende kwijt, waardoor de lichaamstemperatuur oploopt tot boven de veertig graden. Manouk: “Bij hittestress zie je een snelle ademhaling, hoge hartslag en een paard dat zich ellendig voelt. Hij is sloom, soms wankelt hij op zijn benen en hij kan verward aandoen. De slijmvliezen, die lichtroze en vochtig horen te zijn, worden bij oververhitting plakkerig en donkerrood van kleur. Een oververhit paard wil niet eten en soms ook niet drinken. Soms zie je dat oververhitte paarden veel zweten, maar als er geen sprake is van zweten is het risico nog veel groter. Als een oververhit paard stopt met zweten, of als de temperatuur niet daalt, kan hij in shock raken en overlijden.” Manouk vertelde al dat een oververhit paard gekoeld moet worden door koud water over hem heen te laten lopen, maar ook drinken is belangrijk. “Een paard dat op een warme zomerdag een rustige buitenrit maakt, kan wel drie tot vijf liter vocht verliezen. Tijdens hevige inspanning kan dat wel vijftien liter per uur zijn. Een paard drinkt normaliter tussen de twintig en veertig liter per dag en als het warm is soms wel zestig liter. Schrik er daarom niet van als een dorstig, warm paard een emmer water leegdrinkt. Dat kan een paard meestal zonder problemen opdrinken. Sterker nog: hij heeft het nodig.”
Elektrolyten en zout
Veel mensen geven hun paard als hij stevig gezweet heeft, een elektrolytensupplement. Andere paarden krijgen gewoon keukenzout of ze hebben een zoutblok in hun stal. Manouk vertelt dat het zeker nuttig is om een paard dat fors gezweet heeft te helpen bij het aanvullen van zijn zoutvoorraad, maar ze waarschuwt dat een teveel aan zout slecht is voor de nieren. “Vaak zit er in het ruwvoer niet voldoende natrium. Bij flink zweten verliest een paard veel zouten en het is verstandig om dit aan te vullen. Dat kan met een supplement, met een zoutblok in de stal, maar zelf geef ik mijn paard op warme dagen na het werk een eetlepel keukenzout over zijn voer.
Pas echter wel op: als jouw paard zijn zoutblok als een lolly gebruikt en het blok ook in de winter in een mum van tijd op is, kun je hem bij erg warm weer beter zelf wat zout of elektrolyten geven.” P
