Stilstaan!
Een stilstaand paard wordt door veel mensen gezien als iets normaals. Voor paarden is stilstaan echter lang niet altijd zo gemakkelijk. In dit artikel lees je waarom paarden dit moeilijk kunnen vinden, welke rol stress hierbij speelt en hoe je jouw paard kunt leren om rustig stil te staan.
Tekst: Paula van de Geest | Foto's: IStock, Arnd Bronkhorst,
Renske van der Haagen
Wilde paarden zijn een groot deel van de dag op zoek naar voedsel en water. Ook zetten ze elkaar in beweging, spelen ze met elkaar en trekken ze af en toe een sprintje bij mogelijk gevaar. Stilstaan doet een wild paard alleen als hij staat te rusten. Als je weet dat paarden van nature ontworpen zijn om veel te bewegen, dan begrijp je dat stilstaan voor hen niet zo natuurlijk is. Een paard dat spanning heeft, kan stilstaan extra moeilijk vinden. Het zenuwstelsel van een paard met stress staat in standje ‘gevaar’, waardoor zijn lichaam zich automatisch klaarmaakt om te vluchten. Als je een paard wilt leren stilstaan, is het dus belangrijk dat hij geen of heel weinig stress ervaart.
Chronische en acute stress
Stress is onder te verdelen in acute en chronische stress. Die eerste ontstaat ineens: een paard schrikt van een opvliegende eend en springt opzij. Dat is normaal gedrag en zolang je paard de spanning weer kan loslaten, bijvoorbeeld met een zucht, is er niks aan de hand. Chronische stress is wél een probleem, omdat een paard dan vrijwel non-stop spanning vasthoudt en te hoog in zijn spanning zit om iets te kunnen leren.
Basisbehoeften
Chronische stress kan op verschillende manieren ontstaan, onder andere wanneer niet voldoende aan de basisbehoeften van je paard wordt voldaan. Heeft hij onbeperkt toegang tot goed ruwvoer (liefst niet langer dan vier uur zonder), voldoende mogelijkheid om vrij te bewegen en te rusten? Sociaal contact met andere paarden is ook een belangrijke, maar kijk hierbij goed naar de dynamiek. Een paard kan ook veel stress ervaren omdat hij niet met de juiste paarden staat. Tot slot vormt pijn een belangrijke bron van stress.
Freeze
Niet alle paarden met stress vertonen onrustig gedrag. Er zijn ook paarden die lang stil kunnen staan, maar toch niet ontspannen zijn. Dat zijn paarden die door stress bevriezen. Mensen denken vaak dat deze paarden gewoon geen zin hebben, maar als je goed kijkt naar het gezicht van zo’n paard en dat vergelijkt met een paard dat staat te rusten, dan zie je wel degelijk verschillen. Een gestrest paard heeft een gespannen gezicht met grote ogen (soms zelfs met zichtbaar oogwit), een strakke kaak en mond, verwijde neusgaten en oren die strak staan.
Comfortzone
Om een paard succesvol te leren stilstaan, is het dus belangrijk dat hij geen chronische stress heeft. Een paard leert namelijk nieuwe dingen als hij zich in of nét buiten zijn comfortzone bevindt. In de comfortzone voelt het paard zich op zijn gemak en kan hij volledig ontspannen. Als je hem iets nieuws leert, ontstaat een beetje spanning. Je paard is aan het zoeken, jij bent aan het uitproberen; dat is normaal. Als de spanning echter te hoog oploopt en het paard in paniek raakt, dan kan hij niets meer leren.
Stilstaan op de poetsplaats
Ook een paard dat goed in zijn vel zit, kan in bepaalde situaties stress ervaren. Dit gebeurt bijvoorbeeld nogal eens op poetsplaatsen, waar paarden vastgezet worden en soms zelfs een tijdlang alleen gelaten worden. Veel van deze paarden hebben überhaupt nooit geleerd om stil te staan en vaak zijn ze ook niet getraind om te wennen aan de poetsplaats. Veel mensen vinden dat zo’n paard ‘gewoon stil moet kunnen staan’, maar zoals je nu weet is dat voor een paard helemaal niet zo gewoon. Veel paarden vinden de poetsplaats ook spannend, omdat ze weinig kunnen zien, verder weg staan van de kudde, niet kunnen vluchten of omdat er veel onrust is.
Andere situaties
Er zijn nog veel meer situaties te bedenken waarin paarden moeilijk stil kunnen staan. Een bekapbeurt kan bijvoorbeeld spanning geven, zeker als een paard moeite heeft met zijn balans, op een plek staat waar hij zich niet fijn voelt of een nare associatie heeft met de smid. Paarden die moeilijk stilstaan bij een opstapkrukje zijn ook geen uitzondering. Hier spelen pijn en een slechtzittend zadel overigens vaak een rol. Ook kan stilstaan een uitdaging zijn voor je paard als jij gespannen naast hem staat. Dan staat jouw zenuwstelsel namelijk in standje ‘gevaar’ en dat neemt het zenuwstelsel van je paard automatisch over. Als je paard niet stil wil staan, stel jezelf dan de volgende vragen:
Heb ik mijn paard geleerd om langere tijd stil te staan?
Is er sprake van chronische stress door bijvoorbeeld huisvesting, voer of pijn?
Heb ik mijn paard aan deze specifieke situatie laten wennen?
Je paard leren stilstaan
Nu ben je vast benieuwd hoe je je paard kunt leren stilstaan. Het is aan te raden om dit in eerste instantie te oefenen op een plek waar je paard zich in zijn comfort zone bevindt. Als hij het daar eenmaal snapt, wordt het veel makkelijker om hem ook te laten stilstaan op nieuwe en spannende plekken. Werk altijd stap voor stap, kijk goed naar je paard en doe gerust een stapje terug als de spanning te hoog oploopt. Check ook bij jezelf in. Als jij veel spanning voelt, kan het helpen om vooraf een paar keer rustig en bewust adem te halen.
Negatieve bekrachtiging
Negatieve bekrachtiging betekent dat je iets weghaalt, bijvoorbeeld druk op het touw, om je paard te stimuleren om het door jou gewenste gedrag te herhalen. Om een paard te leren stilstaan, is het fijn als je ook je lichaamstaal gebruikt, waardoor je minder druk op het touw nodig hebt. Leer je paard om te stoppen door zelf goed uit te ademen, langzamer te gaan lopen en in 1, 2, 3 tellen te stoppen en eventueel naar hem toe te draaien met je schouders. Je kunt deze hulpen versterken met wat druk op het touw als je paard toch doorloopt. Stopt hij? Laat de druk dan direct los. Beloon je paard en loop weer verder. Loopt je paard je steeds iets voorbij, zet hem dan eventueel een stapje naar achteren. Maar let goed op: misschien doet hij dit omdat jouw hulpen niet duidelijk zijn.
Meest voorkomende fout
De meest voorkomende fout is dat mensen meteen langere tijd stil gaan staan, terwijl dat voor veel paarden een stap te ver is. De eerste paar keren loop je na het stilstaan vrijwel meteen weer weg. Je telt bijvoorbeeld tot drie en gaat weer door. Dit kun je langzaam uitbouwen naar vier, vijf, tien, twintig tellen. Gaat dit goed op de vertrouwde plek? Dan kun je dit oefenen op een andere plek. Bouw ook daar de oefening weer langzaam op, want op de nieuwe plek kan je paard meer spanning ervaren.
Positieve bekrachtiging
Positieve bekrachtiging betekent dat je iets toevoegt, bijvoorbeeld brokjes, om je paard te motiveren om het door jou gewenste gedrag te herhalen. Let erop dat je voer gebruikt dat laag is in suikers en zetmeel en dat je paard lekker vindt, maar niet té lekker. Het kan helpen om een matje te gebruiken als ‘pauzeplek’, waar je paard met zijn voorhoeven op mag staan. Doet hij dit uit zichzelf al, gebruik dan een beloningswoord, bijvoorbeeld ‘Yes!’ en beloon hem met brokjes. Je kunt je paard ook naar het matje toebrengen door middel van een targetstick: een balletje op een stokje. Je zegt ‘touch’, biedt de stick voor zijn neus aan, het paard ruikt eraan, jij gebruikt je beloningswoord en geeft brokjes. Als je paard dit eenmaal doorheeft kun je de stick gebruiken om het paard je te laten volgen en ook om hem bijvoorbeeld op de mat te zetten. Als je de duur van het stilstaan wilt verlengen, blijf je je paard brokjes voeren terwijl hij al op de mat staat. Ook dit kun je steeds iets langer maken, waarbij je het interval tussen de beloningen kunt vergroten. Je paard zal de mat associëren met rust en voer en die is vervolgens ook goed te gebruiken bij de hoefsmid of op de poetsplaats. P
