-

Een kijkje in het paardenoor

Lonneke Ruesink

Dat het oor van een paard zijn gemoedstoestand aangeeft is bij iedereen wel bekend. Maar weet je ook hoe het oor er aan de binnenkant uitziet? Hoe hoort een paard geluiden? Een lesje anatomie.

Een paard is een zoogdier, net als wij. Zijn oor verschilt inwendig niet met dat van ons, op één klein onderdeeltje na, waar we later op terugkomen. Maar het systeem is hetzelfde, al verschillen de afmetingen. En net als bij ons is het oor van een paard in drie onderdelen te verdelen: het buitenoor, het middenoor en het binnenoor.

Wat onder het buitenoor valt is vrij duidelijk: de oorschelp, die bij een paard relatief groot is en alle kanten op kan worden gedraaid, om geluiden nog beter op te vangen. De oorschelp bestaat uit kraakbeen met een dun laagje huid erop. Het werkt als een soort trechter, waardoor geluidsgolven worden versterkt. Er groeit haar in, dat tegenwoordig een punt is in welzijnsdiscussie. Voor shows wordt dit namelijk vaak afgeschoren. Maar het zit er niet voor niets. Het haar beschermt de oorschelp tegen insecten en vuil. Wilde plukken een beetje fatsoeneren kan geen kwaad, maar helemaal diep uitscheren is niet wenselijk.



Middenoor

De overgang tussen het buitenoor en het middenoor wordt gevormd door het trommelvlies. Dat zit bij paarden een stuk dieper dan bij ons. Hier begint het eigenlijke ‘horen’. Door geluidsgolven gaat het trommelvlies trillen. Aan de andere kant van het trommelvlies liggen de drie kleinste botjes in het lichaam met de grappige namen ‘hamer’, ‘aambeeld’ en ‘stijgbeugel’. Dat lijken verwijzingen naar hoefsmeden en paardachtige zaken, maar dat is niet zo. Bij ons heten deze botjes hetzelfde. Ze zijn genoemd naar hun vorm. De hamer zit vast aan het trommelvlies. De trillingen die door geluid worden veroorzaakt, worden van de één naar de ander doorgegeven. Er zitten hele kleine spiertjes aan de gehoorbeentjes die de botjes enigszins kunnen verplaatsen, om hard geluid af te zwakken of zacht geluid te versterken.

Van het middenoor tot de keelholte loopt de buis van Eustachius. Door deze verbinding blijft de luchtdruk in het oor gelijk aan die er buiten. Dat is belangrijk, anders zou het trommelvlies kunnen scheuren. Wie weleens in een vliegtuig heeft gezeten heeft bij het afdalen ongetwijfeld zijn oren laten ‘ploppen’ door te slikken of te gapen. Daarbij heb je – onbewust – lucht door je buis van Eustachius laten gaan.

Luchtzak

Er is één verschil in anatomie tussen paardachtigen (tapirs en neushoorns hebben het ook) en mensen. Paarden hebben aan het eind van de buis van Eustachius, bij de keelholte, een luchtzak zitten. Wetenschappers hebben zich vele jaren het hoofd gebroken waar deze voor zouden kunnen dienen. Deze luchtzakken hebben een dunne wand, bekleed met cellen die slijm afscheiden. De lucht en het slijm worden bij iedere slikbeweging weggewerkt. Aanvankelijk werd gedacht dat de luchtzakken de bloeddruk beïnvloeden van de aderen die erdoorheen liepen. Recent werd echter aangetoond dat ze een functie hebben in het afkoelen van bloed dat naar de hersenen stroomt. Bij inspanning komt namelijk veel warmte vrij en als de temperatuur in de hersenen te hoog oploopt zou dat onherstelbare schade opleveren.

Het binnenoor van een paard bevat een doolhof van kanaaltjes, gevuld met vloeistof, dat het ‘slakkenhuis’ wordt genoemd. Het heeft een membraan dat is bekleed met haarcellen. De haartjes transporteren signalen naar de gehoorzenuwen, die het vervolgens doorgeven aan de hersenen. Daar worden de gegevens verwerkt en geïnterpreteerd. Dus daar ‘hoort’ het paard het pas. De haarcellen hebben als eigenschap dat ze niet herstellen als ze stuk gaan.

Er zit ook een evenwichtsorgaan in het binnenoor. Dat heet het labyrinth en is eveneens een kronkelig systeem met vloeistof. Gevoelige cellen hierin geven signalen door via evenwichtszenuwen aan de hersenen.

Vleermuizen

Geluidssignalen komen dus via een ingewikkeld systeem terecht in de hersenen. Van vleermuizen is bekend dat ze zelf geluiden maken en de weerkaatsingen opvangen om als een soort echopeiling hun positie mee te bepalen. Sommige wetenschappers denken dat paarden hetzelfde doen als ze hun hoofd ergens naartoe buigen en dan hard snuiven. Dr. Ellen de Graaf-Roelfsema, internist van de paardenfaculteit van Universiteit Utrecht zegt echter dat ze dit niet kan onderbouwen met literatuur. “Volgens mij zijn paarden slecht in het opvangen van de weerkaatsingen met het oor, maar compenseren ze heel veel met hun brede visuele veld.”

‘Paarden zijn slecht in het opvangen van weerkaatsingen met het oor, maar dat compenseren ze met hun brede visuele veld’

Paarden kunnen meer horen dan wij. Vooral meer hoge tonen. Maar net als bij ons neemt ook bij paarden het gehoor af op latere leeftijd. “Paarden kunnen doof zijn of worden”, beaamt paardenarts De Graaf. Dat kan zo geleidelijk gaan, dat het lastig is om te merken. “Paarden compenseren veel door hun brede gezichtsvlak en doordat ze goed kunnen ruiken. Daardoor kunnen dove paarden nog net zo heftig reageren tijdens voertijd als andere paarden, terwijl ze het misschien toch niet horen. Hoe kun je dan merken dat een paard doof wordt? Sommige paarden worden nerveuzer, gaan bijten of worden lastiger in de training.”

Doofheid

Doofheid kan verschillende oorzaken hebben. Ouderdom kan een rol spelen, of ontstekingen. Door een verwonding kan het gehoormechanisme in het oor onherstelbaar beschadigd raken. Bij American Paint Horses komt een aangeboren afwijking voor, waardoor paarden doof worden geboren.

In de oorschelpen kunnen bobbelige of witte korsterige plekken voorkomen. Dit heet ‘aural plaque’ of oorschelpverhoorning. Het wordt wel aangezien voor schimmel, maar dat is het niet. Het is een huidafwijking die wordt veroorzaakt door een wrattenvirus en wordt overgebracht door bijtende insecten. Het virus blijft in het lichaam aanwezig, dus als een paard het eenmaal heeft, laait het vaak weer op. Er is weinig aan te doen, anti-schimmelmiddelen of antibiotica werkt niet. De meeste paarden hebben er geen last van, hoewel het soms tot gevoeligheid van de oren leidt. Het beste is om de oren tegen insecten te beschermen door een vliegenmasker te gebruiken.

Sarcoïden zijn meestal goedaardige huidtumoren die op of in de oorschelp kunnen voorkomen. Ze zijn niet besmettelijk. Behandeling is mogelijk, maar moet vaak worden herhaald voor een definitief resultaat. Zolang de tumor niet groeit, bloedt of in de weg zit, is verwijdering niet nodig. Maar het is een lelijk gezicht, dus er wordt ook vaak om cosmetische redenen iets tegen gedaan.

Parasieten, zoals oormijt of teken, kunnen ervoor zorgen dat een paard zijn oren schuurt of veel met zijn hoofd schudt. Ga niet zelf dokteren, laat een dierenarts onderzoek doen. Een verkeerde behandeling kan het probleem verergeren of ernstige oorontsteking veroorzaken. Oormijten moeten worden bestreden met speciale zalf. Ze zijn erg besmettelijk. Pas dus op met andere paarden in de buurt, gebruik nooit het halster van een ander paard en ontsmet halsters en borstels ook. De cyclus van een mijt duurt vier weken, dus de behandeling moet wel lang genoeg worden volgehouden, anders laait het probleem weer op.

Hoofd scheef

Een steeds ernstiger wordende aandoening aan het middenoor is ‘temporohyoid osteoarthropathy’, waarbij botgedeelten door een arthroseachtige reactie van structuur veranderen. Het is lastig aan te tonen, omdat de symptomen aanvankelijk onduidelijk en zeer verschillend zijn. Soms gaat een oor hangen, een oog tranen, houdt het paard zijn hoofd scheef of ontstaan er problemen met het evenwicht. Er is een chirurgische ingreep mogelijk, waarbij aangetast bot wordt verwijderd.

Ontstekingen komen in het middenoor niet vaak voor. Als een paard zijn oor schuurt, veel met zijn hoofd schudt of ineens niet meer wil dat een oor wordt aangeraakt, is het belangrijk om een paardenarts erbij te halen. Ook als ineens problemen ontstaan met het omdoen van een hoofdstel of halster, kan dat een aanwijzing zijn voor oorproblemen. Of als er vuil uit een oor komt. Hoe eerder duidelijk is wat er precies aan de hand is, hoe meer kans op herstel. Wacht bij oorproblemen nooit te lang met deskundige hulp inroepen, aangezien er structuren in het oor zitten die niet herstellen na beschadiging.

Meer lezen van Bit? Neem dan nu een abonnement of koop een losse editie van het magazine in de webshop!

Foutje gespot? Meld het ons!
Dit vind je misschien ook interessant