-

Steigeren: zo los je het op

steigeren protest
Lonneke Ruesink / Arnd Bronkhorst

Help! Je paard steigert. Het gevaar bestaat dat jullie uit balans raken en achterover vallen. Hoe los je dit op?

derde pg (Large)Gedragswetenschapper And- rew McLean ziet steigeren niet als zo’n groot probleem. Hij legt uit dat het gedrag met evolutie te maken kan hebben. “In het verleden hing de reactie van een paard af van de soort aanvaller. Een paard kon een groep wolven niet ontwijken door hard weg te rennen. Steigeren en met de voorbenen naar ze slaan was een betere afweer. Afstammelingen van die paarden hebben de aanleg voor steigeren dus in hun genen.” McLean ziet veel steigeraars naar links neigen. “Dat heeft met hun natuurlijke stijfheid te maken, ze buigen slecht naar rechts. Een handige ruiter draait ze naar rechts en rijdt voorwaarts. Veel springruiters zijn er goed in, de meeste van hen zijn namelijk niet bang, want de beweging lijkt op wat ze voelen als een paard springt.”

Trainer Wim Bonhof legt uit dat de meeste steigeraars niet voor het been zijn. “Als ze wegdraaien zijn ze vaak bang, maar als ze niet aan de hulpen zijn steigeren ze rechtuit.” Hij waarschuwt dat je een paard dat omdraait niet zijn zin moet geven. “Je moet terugdraaien naar de andere kant, anders blijft het paard het doen.”

Volgens McLean werken veel ruiters het steigeren zelf in de hand, door de teugels los te laten en geen been meer te geven als het paard de lucht in gaat. “Je neemt druk weg en dat is precies de ‘beloning’ die je geeft als je een paard iets wilt aanleren. Je vertelt hem dus zelf dat het is wat je wilt. Wat je moet doen is je rechterteugel actief gebruiken om hem rechtsom te draaien en been geven, terwijl het paard omhoog aan het gaan is. Niet trekken op het hoogste punt, want dan gaan jullie achterover. En ook niet als hij naar beneden komt, want dat wil je juist. Blijf dicht bij de hals.”

Met uitzondering van een lichamelijke reden, maakt het McLean niet zoveel uit wat de oorzaak is. “Speelsheid of werkontduiking? Dat is allebei even gevaarlijk. Je moet het niet toestaan. Leer het je paard meteen af. Als je de aanleiding wegneemt, bijvoorbeeld door hem er niet meer onbewust voor te belonen en aan zijn stijfheid te werken, kun je dit gedrag wel degelijk definitief eruit krijgen. Het heeft alles met duidelijk en consequent zijn te maken.”

Heeft het paard pijn?

Voordat je ook maar iets gaat proberen op rijkunstig gebied, is het belangrijk om uit te zoeken of een paard dat steigert ergens pijn heeft. Dr. Inge Wijnberg van de Faculteit Diergeneeskunde in Utrecht vertelt: “Steigeren kan een uiting van pijn of onmacht zijn. Bijvoorbeeld als een paard aan beide voorbenen kreupel is, iets dat je als ruiter niet zo snel herkent. Spieraandoeningen, nekklachten of neurologische afwijkingen: er zijn veel zaken die ervoor kunnen zorgen dat een paard het gevraagde niet kan uitvoeren, wat steigeren tot gevolg kan hebben.”

Problemen met tanden en kiezen of een verkeerd zadel is ook een punt van aandacht. Hoe je zelf kunt zien of een paard een lichamelijk probleem heeft of gewoon ongehoorzaam is, is volgens Wijnberg een kwestie van goed observeren. “Wanneer doet een paard het en wat gebeurt er dan precies? Bekijk het paard eens aan de longeerlijn, wat doet hij dan? Daarna kun je uitproberen of het steigeren bij bepaalde oefeningen of houdingen optreedt. Hoe is je contact met het paard? Heb jij de leiding of is hij jou de baas? Zet dat eerst eens goed op een rijtje en overleg dat met een paardenarts. Het is altijd verstandig om een deskundige veterinair eerst te laten uitzoeken of het paard ergens last van heeft.”

Zoek hulp

Om de oorzaak van steigeren te achterhalen is veel paardenkennis nodig, waarschuwt gedragsdeskundige Monya Spijkhoven. “Er is altijd een reden voor waarom een paard iets doet. Het kan met zijn verleden te maken hebben, met iets dat hij heeft aangeleerd, het kan in zijn karakter zitten of iets lichamelijks zijn. Een goede professional bekijkt ieder paard op zich, want het zijn allemaal verschillende individuen.”

Ze adviseert om zo snel mogelijk hulp te zoeken bij iemand met veel ervaring in dit werk. “Als er fysiek niets mis is, kan een handige ruiter proberen in te grijpen als het paard aanstalten maakt. Maar als je zelf bang bent, stokt je adem in je keel als je voelt dat het paard omhoog komt. Die paar seconden ben je al te laat en dat is net genoeg om het fout te laten gaan. Niet zelf aan beginnen dus.” Ze krijgt bijval van Wim Bonhof. “Niet in paniek raken is misschien nog wel het belangrijkste advies, maar dat is altijd gemakkelijk gezegd vanaf de grond. Je hebt een machteloos gevoel als het je overkomt. Je kunt wel zeggen dat iemand niet bang moet zijn, maar dat ben je of dat ben je niet.” Ook hij raadt aan hulp te zoeken. “Laat een ervaren ruiter het oplossen en jou helpen om er vervolgens zelf mee om te gaan.”

Waarschuwingssignalen

Steigergedrag begint nooit zomaar. Spijkhoven: “Er gaat altijd wat aan vooraf, maar die signalen worden vaak gemist. Een paard is niet aan het been, stopt steeds bij de uitgang van de bak, loopt met de handrem erop of zwiept met zijn staart. Dat wordt vaak weg- gelachen. Daarnaast leven we in een knuffelcultuur. Als een hengst zich stoer gedraagt, krijgt hij ‘foei stoutert’ en tien keer ‘niet doen’ te horen, zonder verdere consequenties voor hem. Zijn gedrag wordt niet gecorrigeerd, dus gaat hij een stapje verder.” Monya benadrukt dat ze niet pleit voor een harde aanpak, maar wel voor een consequente. “Je moet problemen niet wegwuiven, maar in de kiem smoren. De eerste stap daarin zou overigens uitgebreid medisch onderzoek moeten zijn, want pijn is toch heel vaak de oorzaak.” Ze heeft in de loop der jaren een waslijst aan rare gebruiken voorbij horen komen die zouden helpen tegen steigeren.

‘Zoek hulp bij een professional’

Ook McLean en Bonhof sommen een aantal bakerpraatjes op. “Een ei op het paardenhoofd stukslaan of een fles water, want dan zou het paard denken dat het bloed is. Met een zweep tussen de oren of onder de buik slaan, hem achterover trekken of onder een laag dak gaan staan. Hoe je dat moet doen als ruiter, of moet voorkomen dat je daarbij zelf gewond raakt, is mij niet duidelijk. En een paard legt het verband niet tussen bloed en verwonding. Het is allemaal gevaarlijke onzin, waarvan een paard hooguit nog banger wordt en minder vertrouwen in jou krijgt”, zegt McLean. Bonhof waarschuwt dat door zulke acties het paard verwondingen kan oplopen. Spijkhoven benadrukt dat je meer heil kunt verwachten van een ervaren ruiter, die een paard voor hij echt omhoog komt op andere gedachten brengt. “Bied heel veel afwisseling in het werk. Ga bijvoorbeeld springen met zo’n dier, zodat je zijn steigerneiging voor iets positiefs aanwendt.”

Vicieuze cirkel

opening nieuwGert van den Hof is als africhter wel wat gewend. De man die de meest wilde paarden in een handomdraai beleert, schrikt niet gauw terug voor een paard dat steigert. “Zeven van de tien keer heeft het ermee te maken dat een paard niet aan het been is. Je geeft been en er gebeurt niks. Je doet het nog eens, weer niks. En de derde keer komt het paard omhoog. Ik trek zo’n paard om zijn as en blijf buitenbeen geven, spoortje erbij. Niet rechtuit gaan, want dan geef je hem de kans omhoog te gaan. Je moet hem leren om op het been te reageren, dat is alles.”

Van den Hof spreekt van een vicieuze cirkel. “De ruiter voelt dat het paard op de hulp langzamer gaat en durft niet door te vragen. Dan wordt het dus erger.” Hij heeft ook een hengst op stal die steigert. “Jeugdige overmoed”, volgens de paardenman. “Een kwestie van goed longeren. Als hij te fris is, wil hij spelen.” Ook met dat paard draait hij meteen om als hij spanning in zijn lijf voelt opbouwen. Hij controleert alle paarden die bij hem binnenkomen op wolfstanden en pijn in de nek. “Dat kunnen namelijk ook redenen zijn om omhoog te komen.”

Waar Van den Hof niets van moet hebben zijn paarden die zich vanuit het niets ineens helemaal strak maken en dan omhoog komen. “Die paarden zijn fijn aan het werk en gaan ineens op de rem, houden hun adem in en sluiten zich helemaal af voor jou als ruiter. Ze zijn gevaarlijk, want ze laten zich zo achterover vallen. Als ik dat voel, stap ik af. Als je er eentje hebt die echt niet aan het werk wil, zo’n hele luie, die altijd maar in verzet komt als er wat wordt gevraagd, dan kom je daar ook niet ver mee.”

Wim Bonhof is ervan overtuigd dat ook verstokte steigeraars op andere gedachten kunnen worden gebracht. “Maar meestal niet door de eigen ruiter en dan moet je reëel zijn. Soms past een combinatie gewoon niet. Terwijl het voor iemand anders een prima paard kan zijn. Je doet het voor je plezier, dus modder niet door.”