-

Een lesje lichaamstaal

Frank Sorge

De kans is best groot dat je precies begrijpt wat je paard wil zeggen als hij hinnikt wanneer je aankomt met de voerkar. De betekenis van naar voren staande oortjes en een schrapend voetje zijn ook vrij duidelijk. Maar niet alle paardencommunicatie is zo makkelijk. Weet je wat een samengeknepen staart betekent? En wat een veulen wil zeggen als hij met zijn tanden klappert? En nog belangrijker: herken je subtiele signalen van angst en frustratie voordat ze resulteren in een explosie? Equus magazine legt het uit.

Omdat wij mensen ons focussen op verbale communicatie, is het eigenlijk vanzelfsprekend om bij een paard ook te kijken naar vocalisatie als je probeert te begrijpen wat hij wil zeggen. Maar net zoals veel andere dieren, communiceren paarden veel meer door houdingen, gebaren en uitdrukkingen dan met hun stem.

De vaardigheid om paardenlichaamstaal te lezen en erop te reageren is iets wat goede trainers van de rest onderscheidt. Vanaf een afstand lijkt het alsof deze experts gedachten lezen, maar in de realiteit letten ze gewoon op de kleinste dingen, zowel vanaf de grond als in het zadel.

Dit is helemaal niets mysterieus. Iedereen die tijd doorbrengt bij paarden kan leren te luisteren naar hun nonverbale communicatie. Het zal wat tijd en aandacht vergen, maar als je paardentaal beter begrijpt kun je je training net wat beter afstemmen en zal het ook voordelig zijn in de omgang. Hier is wat je moet weten:

Wat zijn oren zeggen

orenEen van de eerste lessen die je krijgt als beginner is dat wanneer de oren van je paard naar voren staan, hij alert is en aandacht besteedt aan wat er voor hem gebeurt en ze naar achteren staan als hij boos is of wil gaan trappen. Maar de oren hebben meer te zeggen dan alleen dat.

Naar buiten gedraaid: dit paard slaapt of is ontspannen en is niet bezig met wat er om hem heen gebeurt. Je wil niet op dit paard afstormen en hem kloppen want dan bestaat de kans dat hij schrikt en je omver loopt. Roep hem in plaats daarvan en maak wat geluid en benader hem niet voordat hij zijn hoofd draait en je weet dat hij je in de gaten heeft.

Naar achteren: als de oren naar achteren wijzen, maar niet plat liggen, betekent dat vaak dat hij luistert naar iets achter hem – hij is aan het bepalen of hij gaat wegrennen of omdraaien om het wat beter te bekijken. Wanneer ze worden gecombineerd met een zwiepende staart en andere tekenen van spanning zijn ze misschien een voorbode voor platte oren.



Snel aan het bewegen: oren die van voor naar achteren bewegen zijn een teken dat een paard zich in een verhoogde staat van angst of alertheid bevindt. Hij probeert misschien de bron van een eng geluid of nare geur te bepalen, of hij is overwelfd door teveel stimuli.

Wat zijn hoofdpositie zegt

boosDe positie en beweging van het paardenhoofd zijn makkelijk te lezen en kunnen je veel zeggen over zijn stemming en wat hij denkt.

Laag: een laag hoofd is een teken dat je paard relaxed is en zich goed voelt, zijn oren zullen vaak ook naar de zijkant hangen. Als hij in de stal of weide staat met zijn hoofd omlaag, betekent dat waarschijnlijk dat hij rust of slaapt; roep zijn naam en kondig jezelf aan, zodat hij niet schrikt.

Omhoog: je paard is gefocust op iets op afstand en hij is waarschijnlijk aan het bepalen of hij moet vluchten, onderzoeken of negeren. Als je hem in de hand hebt moet je je realiseren dat hij zijn aandacht niet bij jou heeft en dat hij wellicht weg gaat rennen of bokken. Om dat te voorkomen moet je zorgen dat je zijn aandacht terug krijgt.

Een paard dat zijn hoofd omhoog doet tijdens het rijden kan pijn hebben, vooral als hij zijn rug wegdrukt, zijn oren naar achteren doet of zijn staart tussen zijn billen perst. Controleer je tuig op dingen die misschien pijn kunnen doen en kijk of het nog past. Als het gedrag blijft, laat je dierenarts je paard dan checken op rugpijn.

Slingeren: het hoofd omlaag brengen en de hals van links naar rechts slingeren is een agressieve beweging, hij wordt vaak gebruikt door hengsten die aan het vechten zijn of een eigenwijze merrie mee willen laten werken. Als je een paard dit ziet doen is het tijd voor code rood. Je moet erachter komen waarom je paard agressief is en de situatie sussen. Dit betekent zijn aandacht terug krijgen, hem verplaatsen of gewoon uit de weg gaan

Wat zijn voorbenen zeggen

We leren al vroeg dat we bij de achterbenen uit de buurt moeten blijven, want daar komen de trappen vandaan. Maar ook de voorbenen worden gebruikt om te communiceren.

Gespreid staan: een paard spreidt zijn voorbenen en leunt een beetje naar achteren als hij bang is – hij is misschien seconden verwijderd van een schrikreactie of bok.

Verwondingen of gezondheidsproblemen – zoals een neurologische aandoening, kunnen er ook voor zorgen dat een paard zijn voorbenen spreidt. Bel je dierenarts als je paard zijn voorbenen spreidt en niet meer wil of kan bewegen.

Schrapen: paarden schrapen om een aantal redenen. Het verveelde of ongeduldige paard dat schraapt als hij vast staat zegt dat hij het stil staan zat is en wil bewegen. Gestreste paarden schrapen op de trailer of als er gevoerd wordt en het gedrag stopt als de bron van angst weg is.

Schrapen om te laten zien dat het paard boos is is zeldzamer, maar het bestaat wel. In dit geval zit er meer kracht achter het schrapen en wordt het gecombineerd met oren die plat naar achteren staan. Bij een los paard leidt dit schrapen vaak tot een aanval. Als je dit ziet, ga dan uit de weg en zorg ervoor dat je niet tussen dit paard en het paard staat wat de waarschijnlijke bron is. Bij een paard dat in de hand is kan dit schrapen een trap of beet aankondigen, corrigeer hem met een scherpe ‘nee’ en probeer dan zijn aandacht terug te krijgen door hem aan het werk te zetten of te verplaatsen.

Stampen: anders dan schrapen is stompen het optillen en het snel weer terugzetten van de voet op zijn plaats. Stampen indiceert irritatie. Meestal is het iets simpels, zoals een vlieg die in de weg zit of jeuk. Maar stampen kan ook betekenen dat je paard gefrustreerd is door iets wat je doet en het kan groeien naar sterkere signalen als je er niets aan doet.

Zwaaien: zwaaien is een krachtige, voorwaartse trap met het voorbeen die agressief of verdedigend kan zijn. Dit is een gevaarlijke beweging. Als je geluk hebt, heb je alleen een blauwe plek, maar een zwaai kan een bot breken. Als het paard steigert en je hoofd raakt, kan hij je zelfs doden. Gelukkig zwaaien paarden bijna nooit zonder een waarschuwing, zoals stampen of schrapen, open gesperde ogen, een opgetild hoofd of naar achter geslagen oren. Daarom is het belangrijk dat je naar alle signalen luistert, zodat je erger gedrag kunt voorkomen.

Wat zijn achterbenen zeggen

bokkenDe achterbenen van een nerveus of gefrustreerd paard zijn een gevarenzone die je goed in de gaten moet houden.

Op rust: als je paard op rust staat, rust het puntje van zijn hoef op de grond en laat hij zijn heup zakken. Gecombineerd met een laag hoofd en oren die naar de zijkant hangen is dit het teken van een relaxed paard. Je zult hem af en toe zijn gewicht zien verplaatsen. Maar als je paard veel van het ene been naar het andere gaat kan dat betekenen dat hij ergens last van heeft en is het raadzaam om je dierenarts te bellen.

Een paard kan zijn hoef ook zo neerzetten als hij geïrriteerd is of defensief en erover denkt om te trappen. In dat geval tilt hij zijn hoofd ook op, staan zijn oren naar achteren en kijkt hij wellicht over zijn schouder om een oog te houden op het mogelijke gevaar. Het beste wat je dan kunt doen is je paard wegrijden van het gevaar.

Opgetild: een paard kan een achterbeen van de grond tillen om irritatie te laten zien. Dit kan iets kleins zijn als een vlieg of het kan zijn dat hij zich ergert aan persoon achter hem en dat hij dreigt te trappen.

Wat zijn snoet zegt

flemenNaast hinniken, kunnen de neus en mond van het paard nog een paar dingen vertellen over wat hij voelt.

Een hangende lip: een paard dat rustig staat en een ‘centenbakkie’ heeft is relaxed of is zelfs aan het slapen. Als je hem benadert, doe dat dan rustig en zeg zijn naam om hem op je komst voor te bereiden. Wanneer hij wakker is en beweegt wordt zijn lip meestal weer normaal. Als zijn mond slap blijft hangen – en dit anders niet gebeurt – heb je misschien te maken met een neurologisch probleem en is het raadzaam de dierenarts te bellen.

Kauwen: het ziet er een beetje grappig uit als je je paard ziet kauwen terwijl je weet dat hij niets eet, maar dit is een goed teken als je aan het rijden bent. Het laat zien dat hij ontspannen is en nadenkt, en dat betekent dat hij aan het leren is.

Klapperende tanden: een veulen tilt soms zijn hals op, doet zijn hoofd naar voren, krult zijn lippen en klapt zijn tanden op elkaar. Het ziet er misschien komisch uit, maar voor hem is het heel belangrijk, dit is namelijk hoe hij andere paarden vertelt dat hij een baby is en ze hem geen pijn moeten doen. Je ziet dit meestal bij veulens en soms bij onderdanige jaarlingen. Meestal stopt dit als ze 2 of 3 jaar oud zijn.

Flemen: flemen is nog zo’n gedraging die er grappig uitziet maar een belangrijke functie heeft. Wanneer een paard iets ruikt dat hij niet kent doet hij zijn hoofd omhoog, krult hij zijn bovenlip, ademt hij in en blaast hij de lucht weer naar buiten. Hierdoor wordt de geur door een structuur in zijn neus geblazen die het Orgaan van Jacobson heet.

Dit orgaan stelt het paard in staat om chemicaliën in de lucht beter te kunnen detecteren, meestal feromonen hij seksueel receptieve paarden. Je ziet hengsten vaak flemen om te bepalen of een merrie hengstig is en klaar om gedekt te worden, maar alle paarden doen het wanneer ze iets ruiken wat ze niet kennen en meer informatie willen. In sommige gevallen kan flemen ook een teken van pijn zijn.

Opengesperde neusgaten: een paard zal zijn neusgaten opensperren tijdens de training om meer lucht te krijgen en dat zal na de inspanning een tijdje aanhouden. Het kan ook zijn dat het paard zijn neusgaten openspert als hij nerveus is – dit is een van de kleine communicaties die kan ontsporen in iets meer serieus als je de oorzaak niet meteen aanpakt.

Strakke, opgetrokken mond of neus: dit is een subtiel teken dat makkelijk over het hoofd kan worden gezien. Spanning rond de mond vertelt je dat je paard bezorgd, gestrest of bang is. Als je ziet dat je paard zijn mond optrekt, haal hem dan weg uit de situatie of help hem met het verwerken van de stress of angst zodat hij niet over zal gaan op een ‘luidere’ boodschap zoals bijten of wegrennen.

Een open mond met zichtbare tanden: deze beweging kan verschillende dingen betekenen, het hangt af van de context. Als het paard ook zijn oren naar achteren doet en je het wit rond zijn ogen kunt zien, is hij boos en waarschijnlijk seconden weg van het bijten van jou of een ander paard – ga meteen uit zijn weg om te voorkomen dat je gewond raakt. Als een paard zijn mond openspert als je aan het rijden bent heeft hij wellicht pijn. Kijk of je hoofdstel en bit passen en maak een afspraak met de tandarts als je vermoedt dat hij last heeft van zijn tanden. Als je paard stopt met eten, zijn nek uitstrekt en zijn mond openspert, verslikt hij zich. Dit is een noodgeval: verwijder al het voer dat je bij kunt en bel meteen je dierenarts. Een paard kan namelijk niet overgeven.

Wat zijn ogen zeggen

oogDe bewegingen van de ogen van je paard vertellen je niet alleen wat hij denkt maar ook waar zijn aandacht is.

Spanning: net als met spanning rond de mond, is het aanspannen van de spieren rond de ogen een subtiel, vroeg teken van stress, angst of discomfort. Je kunt dit zien als een gerimpeld bovenooglid of spanning in de ooghoek. Als je leert dit signaal snel te herkennen kun je grotere problemen voorkomen.

Snel ronddraaien: als de ogen van je paard rond schieten is hij waarschijnlijk bang en aan het kijken naar een weg om te ontsnappen. Dit teken kan een schrikreactie of bok aankondigen, maar als je paard zich opgesloten voelt zal hij misschien reageren door te trappen of te bijten om weg te komen. Verwijder hem van de situatie of kalmeer hem om jezelf in veiligheid te houden.

Het wit is te zien: om dit signaal correct te interpreteren, moet je weten hoe je paard is en wat normaal voor hem is. Bij sommige paarden is het oogwit namelijk altijd te zien, zoals bij Appaloosa’s en bonte paarden met veel wit op hun hoofd. En bij sommige paarden wordt het zichtbaar als hij licht gealarmeerd is.

Wat zijn staart zegt

staartEen staart is meer dan een vliegenmepper, hij is een van de meer mobielere werktuigen van paardencommunicatie.

Opgetilt of ‘gevlagd’: een staart boven rugniveau is een teken van enthousiasme. Dit gedrag wordt vaak geassocieerd met arabieren, maar elk paard zal dit doen als hij genoeg energie heeft. Een paard dat zo enthousiast is dat hij zijn staart boven de rug draagt, heeft geen aandacht meer voor jou en er is kans dat hij een boksalvo gaat geven. Zorg er daarom voor dat je zijn aandacht weer terug krijgt.

Naar beneden geklemd: een nerveus of gestrest paard zal zijn staart naar beneden drukken. Dit is een goed moment om hem wat zelfvertrouwen bij te brengen. Als je paard zijn staart klemt als je aan het rijden bent heeft hij wellicht pijn, kijk dan na of je tuig nog wel goed past.

Snel zwaaien: het langzaam zwaaien is een teken van vliegencontrole, maar als een paard zijn staart snel van links naar rechts zwiept is hij geïrriteerd of boos. Dit is meestal een vrij duidelijk teken dat hij gaat trappen of bokken en je moet zorgen dat je er meteen iets aan doet.

Als je paard vaak met zijn staart zwiept tijdens het rijden kan het zijn dat je tuig niet meer lekker past of dat er scherpe dingen uitsteken.

Wat zijn hele lichaam zegt

blijSoms heb je het ‘grote plaatje’ nodig om het hele verhaal te krijgen van wat er aan de hand is met je paard.

Spanning: als de spieren van je paard gespannen zijn en zijn bewegingen kort, heeft hij pijn, is nerveus of gestrest. Als hij bang is kun je hem door het probleem helpen door middel van desensitiseren. Als je denkt dat dat niet het probleem is, laat hem dan nakijken door een deskundige.

Beven of rillen: beven is bijna altijd een teken van angst. Extreem nerveuze paarden zullen beven wanneer ze bloot worden gesteld aan iets nieuws, maar je ziet het ook vaak bij paarden die een naar verleden hebben.

Hij raakt je aan: als je paard je aanraakt met zijn neus wil hij aan je plukken of je bijten. Of hij is gewoon nieuwsgierig en wil je onderzoeken. Een andere mogelijkheid is dat hij nerveus is en wat versterking zoekt. Je moet dus duidelijk het verschil weten.

Schuddende achterhand: als je paard zijn romp op en neer slingert, kan dat twee dingen betekenen. Meestal waarschuwt hij dat hij wil gaan trappen. In dat geval zullen zijn oren naar achteren staan en zwiept hij met zijn staart. Haal hem weg bij wat hem kwaad maakt en zet hem aan het werk.

Een merrie die hengstig is zal haar achterhand ook draaien om de aandacht van hengsten te krijgen.

Het leren van de lichaamstaal van je paard kost tijd. Observeer de houdingen en expressieveranderingen van je paard nauwkeurig. Na een tijdje weet je precies hoe het eruit ziet als iets niet in de haak is.

Bron: Equus Magazine 

Meer lezen van Bit? Neem dan nu een abonnement of koop een losse editie van het magazine in de webshop!