-

Koelen is een middel, geen oplossing

Frank Sorge

Het is bijna standaard: als er iets aan de hand is met de benen van een paard, wordt naar de tuinslang gegrepen om ze af te spuiten. Koelen wordt vaak gezien als iets goeds, maar is het dat ook altijd? En zo ja, is water dan wel het beste middel? Paardenarts Frank van Leeuwen legt het uit.

Loopt je paard niet lekker? Grijp niet meteen naar de tuinslang. Het gevaar met koelen is volgens dierenarts Frank van Leeuwen dat het wordt gezien als een therapie voor alles, zonder dat wordt uitgezocht wat er werkelijk aan de hand is. “Koelen kan een middel zijn, maar het is nooit de oplossing.”

Stel dat een paard spierpijn heeft. Dan is koelen juist niet verstandig. “Een paard kan sowieso geen spierpijn in zijn onderbenen hebben, want daar zitten helemaal geen spieren. Spierpijn betekent dat er spiercellen beschadigd zijn. Het lichaam gaat aan de slag met het afvoeren van afvalstoffen, zoals lactaat en het aanvoeren van ‘reparatiemateriaal’, om de schade te herstellen. Daarvoor is een goede doorbloeding nodig. Door kou knijpen bloedvaten samen, in reactie op de koudeprikkel van de huid, waardoor de doorstroming juist vermindert. Het tegenovergestelde van wat je wilt.

Je kunt beter met warmte aan de slag. Hiervoor zijn speciale dekens ontwikkeld, maar een solarium helpt ook. Een paard met spierpijn moet je rustig laten bewegen, niet stilzetten. Hard aan het werk geweest en je paard misschien wat overbelast? Spoel hem af en wissel dat af met 30 seconden stappen. Herhaal dit drie tot vier keer. Frank wijst erop dat in ernstige gevallen van overbelaste spieren, zoals soms bij endurance, ook moet worden gedacht aan veel laten drinken of zelfs infusen met vocht, om de vochtbalans te herstellen. “Zonder vocht, geen circulatie. Dat is hard nodig om alle afvalstoffen af te voeren. Water eroverheen gooien heeft dan niet zo gek veel zin.”

Tijd verspelen

Als een paard hard heeft gewerkt kan koelen wel nodig zijn om de lichaamstemperatuur naar beneden te krijgen. “Dat is niet alleen bij een olympische cross of een andere inspanning van dat niveau. Op een warme zomerdag kan het ook voorkomen dat een recreatiepaard boven zijn kunnen werkt, waardoor misschien meer schade ontstaat dan je zou verwachten. Wissel ook dan koelen af met stappen. Door alléén koud water op het lichaam te gooien, knijpt alles samen, waardoor je niet het optimale effect bereikt.”

Frank maakt wel mee dat hij als dierenarts bij een kreupel paard wordt geroepen, waarvan de eigenaar verklaart eerst twee weken te hebben gekoeld, zonder effect. “Dan heb je twee weken verspeeld. Je weet niet wat er precies aan de hand is, dus wat voor behandeling nuttig is. We kunnen tegenwoordig zoveel meer. Ik kan het niet genoeg benadrukken: als een paard niet goed loopt, bel eerst de dierenarts, zodat die er medisch mee aan de gang kan. Koelen is misschien een middel dat erbij komt, maar het is vrijwel nooit de oplossing. En dan doe je het in overleg met je dierenarts.”

In de sloot

Heeft een paard een ontsteking en voelt de plek warm aan, dan is het zinvol om ook te koelen. “Ontstekingen hebben vijf symptomen: roodheid, zwelling, pijn, functieverlies en warmte. Dat laatste is een resultaat van vermeerderde doorbloeding, die ontstaat omdat het lichaam in actie komt na een kwetsuur. De celschade moet worden weggewerkt. Het lichaam is een mooi systeem, maar soms slaat het ergens in door en wordt daardoor meer schade aangericht dan nodig is. Te veel zwelling en warmte is niet goed. Je kunt de symptomen afremmen door de doorbloeding te verminderen.”

Hoefbevangenheid is ook zo’n aandoening waarbij koelen preventief of in de beginfase helpt. “Er ontstaat enorm veel druk in de hoef, wat voor een paard erg pijnlijk is. In vroegere tijden trokken boeren hoefbevangen werkpaarden de sloot in en lieten ze daar de hele dag staan. Dat had echt effect, want door de voortdurende koeling werd de zwelling onderdrukt. Bij de faculteit diergeneeskunde van de universiteit in Gent deden we bij hoefbevangen paarden natte handdoeken uit de vriezer om de koot en de kogel. Niet om de hoef zelf, want die is goed geïsoleerd, dus dat zou minder effect hebben. Ik heb ook wel eens gehoord van een zwembad of een aquatrainer vol ijskoud water, waar hoefbevangen paarden langdurig in stonden. Maar ook hierbij geldt dat je daarna wilt dat de doorbloeding verbetert. De behandeling bestaat dan uit het toedienen van bloedverdunners en in dat stadium is koelen niet handig.”

De aandoening hoefbevangenheid is dusdanig complex en heeft meerdere stadia, waardoor elke vorm van therapie echt op aanraden van een dierenarts moet gebeuren. Het is zo ernstig dat het dodelijk kan zijn en moet daarom secuur worden bestreden. Domweg koelen, zonder overleg met je dierenarts, is niet meer van deze tijd.

Biefstuk in water

Over wondverzorging bestaan veel misverstanden. “Ik wil liever niet dat mensen wonden afspuiten. Dan verweekt het weefsel te veel, wat het hechten lastig maakt. Leg maar eens een biefstuk in het water, dat is net een spons. Een beetje de modder eraf halen is wel goed, maar zet het paard geen half uur onder de slang. Doe negen gram keukenzout in een liter water en veeg de plek voorzichtig daarmee af, met een schone spons. En je moet natuurlijk helemaal nooit een koelingspakking omdoen of iets op een wond smeren voor de dierenarts komt. Dan druk je eventueel vuil erin.”

Als je wilt koelen staan je tegenwoordig meer middelen ter beschikking dan alleen koud water uit de tuinslang. Er zijn coolinggels, speciale ijspakkingen of beschermers die je in de diepvries kunt leggen. “Ik vind het lastig om te zeggen wat het beste is. Ik kan me voorstellen dat het prettiger is om zo’n pakking of beschermer te gebruiken als het winter is en je geen overdekte spuitplaats hebt. Je wilt je terrein niet in een ijsbaan veranderen. Of als je weinig tijd hebt, want goed koelen betekent meerdere keren per dag wel een half uur afspuiten. Besef dat gels en beschermers na verloop van tijd door de eigen warmte van het lichaam opwarmen. Je moet het dus wel regelmatig verversen.” Aan pakkingen met ijs of ijsklontjes zit een risico. “Breng ze nooit direct op de huid aan, maar altijd met een theedoek ertussen, om bevriezing te voorkomen.”


Wel of niet koelen?

Spierpijn: afwisselend spoelen en stappen tot de lichaamstemperatuur hersteld is. Daarna moet je je paard rustig in beweging houden.

Peesblessures: in de acute fase, net na het ontstaan, kan koelen helpen om overreactie van het lichaam tegen te gaan. Denk aan meerdere keren per dag een kwartier tot een half uur. Na twee weken heeft het weinig nut meer. Het lichaam gaat dan opbouwen en heeft meer aan verbeterde doorbloeding.

Hoefbevangenheid: langdurig continu koelen is in het beginstadium een belangrijk hulpmiddel om de enorme pijn voor het paard te verminderen. Maar neem absoluut contact op met de dierenarts. Alléén koelen doet niet genoeg.

Wonden: het vuil eraf vegen met een schone spons en een steriele oplossing is goed, maar zet de tuinslang niet langdurig op de wond, want daardoor verweekt het weefsel te veel. Smeer nooit iets op een wond voordat de dierenarts er is.

Artrose: koelen is zinloos.

Hoefzweren: koelen heeft geen zin, maar spoelen is wel goed. Als de dierenarts of hoefsmid de zweer heeft geopend, dan is weken in een badje met lauw water en biotex prima.


Koelen ter preventie

Volgens Frank heeft het zin om na hard werken de pezen te koelen ter preventie van problemen. “Na een bosritje is dit niet echt nodig, maar wel als je echt flink hebt getraind. Onderzoek heeft uitgewezen dat de temperatuur in een pees tijdens het werk enorm kan oplopen. Denk aan minimaal tien minuten afspuiten met ijskoud water of koelpacks.”


Bron: Bit 247

Foutje gespot? Meld het ons!
Dit vind je misschien ook interessant